Nihayetinde kitapların sayfalarını çevirmek kolaydır; asıl maharet, insanın kendi zihninin sayfalarını çevirebilmesidir.
İnsan hayat boyu eğitimler alır, yığınla kitap okur ama bazı cehaletlerinden bir türlü kurtulamaz çünkü cehalet her zaman bilgisizlikten değil, kimi zaman insanın bildiklerine gereğinden fazla güvenmesinden de beslenir. Kitap okumak zihne yeni kapılar açabilir fakat o kapılardan içeri girmek ayrı bir cüretkar meseledir. Kimi insanlar vardır, kütüphaneler dolusu kitap istifleyip bitirir ama bir türlü kendi düşünce dünyasının dar sokaklarından çıkamaz. Sayfalar ilerler, kitaplar değişir, alıntılar çoğalır ne var ki insanın kendisine, başkalarına ve hayata bakışındaki ötekilik, komploculık ve sığlık bir türlü değişmez. Çünkü okumak, yalnızca gözün satırlar üzerinde dolaşması değil, aklın kendi sınırlarıyla ciddi ciddi bir yüzleşmesidir. Aksi hâlde kitap, insanı aydınlatan bir kandil olmaktan çıkar, cehaletini süslediği bir dekor hâline gelir.
Asıl tuhaf olan bir diğer durum ise bazı insanların okudukça mütevazılaşmak yerine daha kibirli, görgüsüz, yaban, kaba daha buyurgan ve daha tahammülsüz hâle gelmesidir. Birkaç kitap okuduktan sonra kendisini herkesin öğretmeni, her meselenin hakemi, profesyoneli her tartışmanın galibi zannedenler vardır. Bilginin henüz eşiğinde dururken hikmetin zirvesine ulaştığını düşünürler. Her cümleye bir filozofun, aydının adını iliştirir, her tartışmada birkaç yabancı süslü kavram kullanır, her konuşmada okuduklarından parçalar sunarlar. Fakat bütün bu entelektüel gösterinin arasında önemli bir eksiklik gözden kaçar: İnsanın kendisini sorgulama cesareti. Oysa gerçek bilgi, insanın başkalarının yanlışlarını sayma becerisinden önce kendi yanılgılarını görebilme erdemidir. Kibirle taşınan bilgi, sahibini yükseltmez yalnızca cehaletine daha yüksek bir kürsü kazandırır.
Belki de cehaletin en dirençli biçimi, insanın cahil olduğunun farkında olmamasıdır. Bilmediğini bilen insan öğrenmeye açıktır, bilmediği hâlde bildiğini sanan insan ise öğrenmenin kapısını kendi elleriyle kapatır. Böyleleri için kitaplar birer düşünce kaynağı değil, önceden verdikleri hükümlere dayanak bulma aracıdır. Kendi fikrine uyan satırların altını çizer, kendisini rahatsız eden düşüncelerin üzerini zihninde acımasızca örterler. Kitabı okumaz, kitaptan kendi egolarına ve ideolojik argümanlarına şahit ararlar. Bu yüzden yüzlerce kitap okumakla bir tek kitabın hikmetini kavramak arasında bazen ömürlük bir mesafe vardır. Çünkü bilgi zihni doldurabilir ama hikmet, insanın karakterini de dönüştürür. Okuduğuyla daha adil, daha anlayışlı, daha ölçülü ve daha mütevazı olamayan insan, belki de kitapların sayfalarını çevirmiştir ama henüz kendisini okumaya başlamamıştır. Kütük misali gibidir...
Aslında mesele kaç kitap okuduğumuz değil, okuduklarımızın bizden ne götürüp bize ne kattığıdır. Daha az konuşmayı, daha çok dinlemeyi, daha az hüküm vermeyi, daha çok anlamayı, başkalarını küçümsememek, iftira atmamak ve yalan dolan yerine kendi eksiklerimizi görmeyi öğrenebiliyor muyuz? İşte asıl mesele budur. Zira kitap okumak insanın hafızasını genişletir, fakat hikmet insanın ufkunu genişletir. Birincisi insana çok şey bildiğini düşündürebilir, ikincisi ise henüz ne kadar az şey bildiğini gösterir. Unutulmamalıdır ki insanın elinde kitap bulunması onun aydınlandığının değil, aydınlanma imkânına kavuştuğunun göstergesidir.
Bu bağlamda, insanın bilgiyle kurduğu ilişki üzerine yeniden düşünmek sürekllik ister. İşte A. Maalouf'un "Işık Bahçeleri" adlı eserinde Mani'nin düşünce dünyası üzerinden insanlığın hakikat, bilgi ve aydınlanma arayışını edebî bir dille okuyucuya anlatırken, aslında insanın karanlıkla ve aydınlıkla olan kadim mücadelesini de düşündürmesi gibidir. Buradan hareketle şu soruyu sormak gerekir: Okuduğumuz kitaplar bizi gerçekten aydınlatıyor mu, yoksa yalnızca mevcut düşüncelerimize yeni gerekçeler mi sunuyor? Çünkü farklı düşüncelere kapalı, kendi doğrularını mutlak kabul eden ve öğrendiklerini başkalarını küçümsemenin aracına dönüştüren bir zihin, ne kadar kitap okursa okusun düşünsel karanlığından kurtulamaz. Bilgi, insanı kibirden uzaklaştırmıyor, vicdanını derinleştirmiyor, başkasının hakikatine kulak vermeyi öğretmiyorsa orada okumaktan çok biriktirmekten söz edilebilir. Nihayetinde kitapların sayfalarını çevirmek kolaydır; asıl maharet, insanın kendi zihninin sayfalarını çevirebilmesidir. Çünkü kimi insanlar ömür boyu kitap okur ama bir türlü kendilerini okuyamazlar.
