Ağrı’nın bugünkü kimliğini anlamak için yalnızca Cumhuriyet dönemine değil, Osmanlı’dan devralınan tarihsel birikime de bakmak gerekiyor.

Ağrı’nın idari, siyasi ve sosyo-ekonomik tarihi üzerine son yıllarda belge ve arşive dayalı çalışmaların artması şehrin tarihinin karanlıkta kalan yönlerini birer birer aydınlatmaktadır.

Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi bünyesinde Tarih bölümünün faaliyete başlaması ve buradaki akademisyenlerin belge temelli tarih araştırmaları şehrin tarihinin yeniden okunmasına ve yorumlanmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda kayda değer ilk çalışma Prof. Dr. Yakup Karataş tarafından yapılan Bayezid Sancağı ve İdarecileri isimli çalışmadır. Burada Osmanlı Arşivi’nin ilk defa yoğun bir şekilde kullanılmasıyla bölgenin idari dönüşümü ele alınmıştır. Yine bu çerçevede Doç. Dr. Hakan Kaya’nın uzun yıllara dayanan belge temelli İmparatorluk, Serhad ve Sancak: Bayezid isimli çalışmasında kayda değer bilgiler bulabilmek mümkündür.

Nitekim Bayezid sancakbeyi İshak Paşa’nın Çıldır Atabeylerinin soyundan geldiğine dair bilgiler ilk defa Hakan Kaya tarafından belgelerle çürütülmüş ve İshak Paşa’nın yerel hanedana mensup bir bey olduğu ispatlanmıştır. Ağrı’nın müstakil liva (bağımsız il) olma süreci de bu çerçevede kayda değer bir gelişmedir. Hâlihazırda Doç. Dr. Harun Aydın ve Arş. Gör. Mehmet Emin Türklü tarafından hazırlanan “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bayezid’den Ağrı’ya: Bir Sınır Sancağının Mekânsal ve Toponimik Dönüşümü” başlıklı çalışmada, bölgenin idari dönüşümü ve bu dönüşümün tarihsel arka planı Osmanlı ve Cumhuriyet arşiv belgeleri ışığında incelenmektedir.

Ağrı’nın kültürel, eğitim, idare ve siyasi tarihi; işgalden kurtuluş süreci; demografik yapısı; kamu harcamaları ve yatırımları; ticari ve sosyoekonomik hayatı üzerine de Prof. Dr. Bilal Tunç, Prof. Dr. Figen Atabey ve Dr. Öğr. Üyesi Hayrettin Pulat tarafından çeşitli akademik çalışmalar yapılmıştır. Şehrin ve bölgenin tarihsel hafızasının oluşmasına katkı sunan bu kıymetli araştırmaların artarak ve derinleşerek devam etmesini temenni ediyoruz. Bu temennilerle bu haftaki konumuza geçiyoruz.

Osmanlı Devleti’nin son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte Türkiye’nin idarî haritası önemli değişikliklere sahne oldu. Değişen ihtiyaçlar, ulaşım imkânları, ekonomik ilişkiler ve kamu hizmetlerinin gerekleri doğrultusunda bazı şehirlerin idarî merkezleri yeniden belirlendi. Kazaların bağlı oldukları sancak ve vilayetler değişti, yeni idarî birimler oluşturuldu, bazı yerleşim yerlerinin adları yenilendi. Bu düzenlemeler, harita üzerindeki idarî sınırların yanı sıra şehirlerin gelişme yönünü ve bölgesel konumunu da yeniden şekillendirdi. Bugün Ağrı denildiğinde akla ilk olarak vilayet merkezi olan şehir geliyor. Ancak bu merkezin ortaya çıkışı, basit bir idarî düzenlemenin sonucu değildir. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar uzanan, yaklaşık kırk yıllık bir tartışmanın ve değişim sürecinin ürünüdür. Bu süreçte Bayezid’in tarihsel konumu, Karakilise’nin gelişen idarî ve coğrafi önemi, yerel halkın beklentileri ve devletin güvenlik politikaları belirleyici olmuştur.

Bayezid, Osmanlı Devleti’nin doğu sınırında yer alan önemli bir serhat sancağıydı. Uzun yıllar yurtluk-ocaklık sistemiyle yönetilen bölge, özellikle Osmanlı-İran ilişkileri ve doğu sınırının güvenliği bakımından stratejik bir konuma sahipti. Ancak 1845 yılında yurtluk-ocaklık sisteminin kaldırılmasıyla birlikte Bayezid’in idarî yapısında önemli bir değişim yaşandı. Merkezden atanan mutasarrıflar tarafından yönetilmeye başlayan sancak, zamanla eski siyasî ağırlığını kaybetti. Bayezid’in sancak merkezinin başka bir yere taşınması düşüncesi de bu değişim sürecinde ortaya çıktı. 1895 yılında bölgeyi teftiş eden Ahmet Şakir Paşa, Bayezid’in Erzurum’a uzaklığını ve yerleşimin mevcut şartlarını dikkate alarak yeni bir idarî merkez kurulmasını önerdi. Bu kapsamda Eleşkirt ovasında, Karakilise yakınlarında yeni bir merkez oluşturulması gündeme geldi. Ancak dönemin siyasî, askerî ve ekonomik şartları bu girişimin hayata geçirilmesine imkân vermedi.

1905 yılında konu yeniden gündeme taşındı. Erzurum Valisi Mustafa Nazım Bey ile Dördüncü Ordu Müşiri Zeki Paşa, Bayezid’in sınırın uç noktasında bulunmasını idarî ve askerî açıdan dezavantaj olarak değerlendirdi. Buna karşılık Karakilise’nin ticaret yolları üzerinde bulunması, sancağın diğer kazalarına daha yakın olması ve ulaşım imkânları bakımından elverişli konumu öne çıkarıldı. Bu nedenle sancak merkezinin Karakilise’ye taşınması teklif edildi. Ancak bu karar yalnızca coğrafi şartlara bakılarak verilebilecek bir karar değildi. Bayezid’in İran sınırında bulunması, bölgede yaşanan sınır anlaşmazlıkları ve askerî gelişmeler taşınma meselesini doğrudan etkiliyordu. Harbiye Nezareti, İran tarafıyla yaşanan sorunlar devam ederken merkez değişikliğinin geri çekilme olarak algılanabileceğini belirterek girişimin ertelenmesini istedi.

1909 yılında taşınma meselesi yeniden gündeme geldi. 1912 yılına gelindiğinde ise tartışmalar daha geniş bir boyut kazandı. Karakilise’deki askerî birlikler, aşiret yapılanması ve eğitim kurumlarının burada toplanması gerektiğini savunuyordu. Karakilise’nin sancağın ortasında bulunması, diğer kazalara ulaşım kolaylığı sağlaması ve idarî hizmetlerin daha etkin yürütülmesine imkân vermesi bu görüşün temel dayanaklarıydı.

Buna karşılık Bayezid’in ileri gelenleri, sancak merkezinin taşınmasına şiddetle karşı çıktı. İstanbul’a gönderilen telgraflarda Bayezid’in tarihsel önemine, sınır güvenliğine ve bölgenin geleceğine dikkat çekildi. Merkezin Karakilise’ye taşınmasının Bayezid’i ekonomik ve siyasî bakımdan zayıflatacağı ileri sürüldü. Diyadin ahalisi de bu itirazlara destek verdi. Tutak ise Karakilise’nin merkez olmasını daha uygun buluyordu. Böylece mesele yalnızca iki yerleşim arasındaki idarî rekabet olmaktan çıktı. Sancağa bağlı kazaların kendi coğrafi konumlarına ve beklentilerine göre farklı tutumlar aldığı görüldü.

Bu tartışmalar sırasında dikkat çeken başka bir talep daha vardı. Bayezid’in Erzurum vilayetinden ayrılarak müstakil bir idarî birim hâline getirilmesi isteniyordu. Hatta bazı yerel temsilciler Bayezid’in vilayet statüsüne yükseltilmesini savunuyordu. En azından müstakil liva olması gerektiği yönündeki talepler II. Meşrutiyet yıllarında daha belirgin biçimde dile getirildi. Ancak Osmanlı döneminde ne sancak merkezinin Karakilise’ye taşınması ne de bağımsız idarî statüye ilişkin bu beklentiler kesin bir sonuca ulaştı.

I. TBMM döneminde Bayezid’in idarî statüsünde yeni bir aşamaya geçildi. Mülkî teşkilatlanmaya yönelik düzenlemeler kapsamında Bayezid’in müstakil liva hâline getirilmesi için Bayezid Milletvekili Süleyman Sudi (Acarbay) tarafından bir önerge verildi. Bu girişim, 19 Ağustos 1920 tarihinde alınan kararla kabul edildi ve Bayezid müstakil olarak yönetilen bir idarî birim statüsü kazandı. Böylece Osmanlı döneminden itibaren gündemde olan Erzurum’dan ayrılma ve bağımsız bir idarî yapıya kavuşma talebi, I. TBMM döneminde karşılık bulmuş oldu. Bununla birlikte merkez meselesi henüz çözüme kavuşmamıştı. 1922 yılında hükümet merkezinin Bayezid İstasyonu çevresine taşınması denendi. Ancak memurların eski yerleşimde ikamet etmesi, iki yer arasındaki mesafenin özellikle kış aylarında ulaşımı güçleştirmesi ve kamu hizmetlerinde yaşanan aksaklıklar nedeniyle bu uygulamadan vazgeçildi.

Asıl değişim 24 Kasım 1926 tarihinde gerçekleşti. Alınan kararla Bayezid vilayet merkezinin Karaköse’ye, Karaköse kazasının idarî merkezinin ise Bayezid’e taşınması kabul edildi. Kararın gerekçeleri arasında Karaköse’nin daha geniş bir yerleşim alanına sahip olması, resmî daireler ve memurlar için yeterli konut imkânı sunması ve Trabzon, Tebriz, Van ve Bitlis yollarının güzergâhında bulunması yer alıyordu. Böylece yaklaşık kırk yıldır tartışılan merkez değişikliği uygulamaya konuldu. Bu idarî dönüşümün son aşaması ise 1935 yılında yaşandı. 4 Mayıs 1935 tarihli kararla Bayazıt vilayetinin adı Ağrı, Karaköse kazasının bulunduğu eski Bayazıt yerleşiminin adı ise Doğu Bayazıt olarak değiştirildi. Böylece Ağrı adı resmî olarak vilayetin adı hâline gelirken Bayezid’in tarihsel adı Doğu Bayazıt adıyla varlığını sürdürdü.

Bayezid’den Ağrı’ya uzanan bu tarihsel süreç, bir şehrin yalnızca adının ve idarî merkezinin değişmesinden ibaret değildir. Güvenlik kaygıları, ulaşım yolları, ticari ilişkiler, yerel güç dengeleri ve devletin taşra yönetimine ilişkin tercihleri bu değişimin temel unsurları olmuştur. Osmanlı döneminde başlayan merkez tartışması, Cumhuriyet’in ilk yıllarında alınan kararlarla sonuçlanmış ve bugünkü Ağrı’nın idarî kimliği şekillenmiştir.

Buradan bu tür çalışmalar teşvik eden Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Rektörü İlhami Gülçin’e şükranlarımızı sunuyoruz. Ayrıca Ağrı Valimiz Dr. Önder Bozkurtta teşekkür ederiz. Ağrı’nın bugünkü kimliğini anlamak için yalnızca Cumhuriyet dönemine değil, Osmanlı’dan devralınan tarihsel birikime de bakmak gerekiyor. Çünkü bu şehrin merkez olma hikâyesi, aslında uzun yıllara yayılan bir tarihsel mücadelenin hikâyesidir.